Het leven van twee ‘landloopers’

Via velehanden.nl voer ik gegevens in voor het project “Geboeid door boeven! Inschrijfboeken van Brabantse Huizen van Bewaring 19e eeuw”. Er komen aardig wat opvallende, of misschien zelfs grappige, misdadigers voorbij. Nu viel mijn oog op een vrouw – en hoewel deze wel vaker voorkomen in de boeken, was ik ze rond 1888 nog niet vaak tegengekomen.  Johanna Elisabeth Esselman, een 32-jarige getrouwde vrouw – opgepakt wegens ‘landlooperij’. Daar wilde ik meer over weten.

Ze was geboren in 1856 in Sloten, had geen beroep en geen vaste woonplaats. Hoe kwam ze hier, in Noord-Brabant, terecht? Rondzwervend, maar toch getrouwd?
De rechtbank in ’s Hertogenbosch had op 30 oktober 1888 het vonnis uitgesproken: ze moest 12 dagen in hechtenis. Ze zat haar straf uit van 3 november tot 15 november.

vrouw

De interessantste vakjes staan altijd aan het einde van de bladzijde: informatie over haar familie, gedrag en uiterlijk. Johanna Elisabeth kende haar vader niet, ze had nooit lager onderwijs gehad – een paar gegevens die doen vermoeden dat haar jeugd niet makkelijk was. Nu, als vrouw van 32, zit ze in de gevangenis – maar ze gedraagt zich goed. Ze is 1.53 lang, heeft blond haar en blauwe ogen en een gezonde kleur. Grappig genoeg is het regeltje bij ‘baard’ ook ingevuld (‘geene’); blijkbaar was dit schema vooral berekend op mannen.

Bij een zoekopdracht op Wiewaswie vind ik haar. Het blijkt dat Johanna Elisabeth pasgetrouwd was – en wel met de man die onder haar staat in het register!

handtekeningnicolaas

Op 25 januari 1888 was ze in Amsterdam  getrouwd met de 26-jarige stoker Christiaan Frederik Nicolaas. Op dat moment was zij nog werkster. Haar woonplaats was Amsterdam. Ook haar bruidegom woonde daar, al werd wel genoteerd dat hij daarvoor als laatste in Ommerschans (Overijssel) gewoond had.  Christiaan Frederik kon zijn handtekening wel onder de trouwakte zetten.

man

Wie was deze Christiaan Nicolaas, deze andere helft van het pasgetrouwde echtpaar dat blijkbaar zomaar door het land zwierf? Hij was vijf jaar jonger dan zijn vrouw, 1.68 lang. Hij had bruin haar, blauwe ogen, een hoog voorhoofd en een grote neus. Hij werd op dezelfde data als Johanna Elisabeth veroordeeld, opgenomen en vrijgelaten.
Een interessante notitie is bij hem “Welke straffen heeft de veroordeelde vroeger ondergaan: twéé jaar Gemeen.” Ommerschans, Christiaans vorige woonplaats, was een strafkolonie. Hier werden landlopers en bedelaars opgesloten en aan het werk gezet.

fredo

In het Algemeen Politieblad van 1880 vind ik ene Frederik Christiaan Nicolaas (de voornamen dus omgedraaid) die even oud is, maar qua uiterlijk niet altijd helemaal overeenkomt – al gaan wel veel mensen van blond naar donker als ze ouder worden. Hij is diverse malen (!) ontsnapt uit het bedelaarsgesticht. Hij was toen rond de 20 en werd de jaren daarop steeds weer aangehouden en teruggebracht.

Op zijn 27ste had Christiaan dus al aardig wat op zijn kerfstok. In de jaren daarna krijgen ze kinderen, Johanna Elisabeth blijkt zelfs zwanger te zijn geweest toen ze in de gevangenis zat, maar met de problemen is het nog niet afgelopen.

landvanbeloften

Ze wonen dan in Amsterdam, in de Land van Beloftensteeg 12 (zie boven, foto ca. 1915). Hier waren veel logementen; het kan dus goed dat het zwervende paar daar verbleef. Overigens worden ze in datzelfde jaar nog verdacht betrokken te zijn bij een inbraak, en worden ze allebei genoemd in het politieblad. In 1889 wordt Christiaan prachtig gedetailleerd beschreven in een opsporingsbevel (“die een zwervend leven leidt” en inderdaad iets gestolen had van een “slaapsteêhouder”):

1890vent

In 1910 is het huwelijk van hun oudste zoon. Johanna Elisabeth heeft dan geen beroep, haar man is arbeider. In 1912 is hij werkloos en is zij weer werkster: dan trouwt hun dochter. Opvallend is dat bij beide huwelijken Christiaan toestemming geeft via notariële akte, terwijl Johanna Elisabeth wel aanwezig is.

Op de gezinskaart van Christiaan Frederik is ook weer veel boeiende informatie te vinden. Allerlei woonplaatsen, allerlei kinderen, veel verhuisd en in de jaren ’20 zelfs in een woonwagen en een woonschip gewoond. Maar wat echt opvallend is, staat hieronder:

invalide

De bovenste twee regels zijn van Christiaan. Tussen alle kriskras verspreide data vallen een aantal woorden meteen op: Strafgevangenis Den Haag, Leger des Heils en Invaliditeit. Christiaan, inmiddels in de 50, was dus nog steeds niet uit de problemen.
Ik neem aan dat het stempel ook bij hem hoort. Hij staat wel op de regel van zijn vrouw, maar daar is later nog omheen geschreven. Dat Christiaan invalide is, zou ook kloppen met het feit dat hij steeds op afstand toestemming gaf voor de huwelijken van zijn kinderen.

woonplaats onbekend

Weer een verrassing vond ik bij een huwelijk van één van de dochters in 1921. Nu was ook Johanna Elisabeth niet aanwezig en voor haar toestemming moest de kantonrechter ingeschakeld worden.
En wat Christiaan Frederik betreft, zie hierboven: daarvan wist niet eens iemand waar hij uithing. Hoe dit correspondeert met zijn invaliditeit zou ik werkelijk niet weten.

Bij een huwelijk van een zoon in 1923 wordt er over Christiaan Frederik gewoon weer vermeld dat hij arbeider is, en dat zowel hij als Johanna Elisabeth in Den Haag woont. Blijkbaar was hij weer terecht. In 1926, als één van de dochters weer trouwt, is Christiaan Frederik koopman in meubelen – en is zijn woon- of verblijfplaats wéér onbekend. Johanna Elisabeth woont dan in Rotterdam.

In 1934 overlijdt Johanna Elisabeth, 77 jaar oud, koopvrouw in garen en band, te Den Haag. Haar woonplaats was toen weer Amsterdam, en ze was nog getrouwd met Christiaan Frederik, al konden de aangevers van haar overlijden de gemeente helemaal niets over die mysterieuze man vertellen (“zijnde verdere gegevens den aangevers niet bekend”).
Wanneer Christiaan Frederik zelf is gestorven, heb ik niet kunnen vinden.

Een apart stel met een hard en ellendig leven – maar ze lieten me niet meer los. Het ene drama was nog niet opgeschreven of het volgende diende zich alweer aan. En juist al die gegevens, die details die geen al te rooskleurig leven schetsen, maken hen tot echte mensen. Vandaar dit (wellicht iets te lange…) artikel.

~

https://velehanden.nl/berichten/mededelingen/bekijk/project/bhic_strafgevangenissen_2/id/40007

https://www.wiewaswie.nl/personen-zoeken/zoeken/document/a2apersonid/146945701/srcid/31156429/oid/3

https://nl.wikipedia.org/wiki/Ommerschans

https://nl.wikipedia.org/wiki/Maatschappij_van_Weldadigheid#Strafkolonies

https://www.wiewaswie.nl/personen-zoeken/zoeken/document/a2apersonid/517162528/srcid/49128736/oid/2

http://beeldbank.amsterdam.nl/beeldbank/indeling/detail/start/12?f_sk_geografische_naam=Land+van+Beloftesteeg

 

 

Advertenties

Over DaniëlleSabine

Een boekenwurm die houdt van kunst en geschiedenis en daarover blogt op https://daniellesabine.wordpress.com.
Dit bericht werd geplaatst in Geschiedenis en getagged met , . Maak dit favoriet permalink.

2 reacties op Het leven van twee ‘landloopers’

  1. Marjon zegt:

    Leuk stukje.
    Genealogie, daar hou ik wel van.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s